वन्यजन्तु रोक्न वनभित्र फलफूल प्रभावकारी बन्दै

मानव–वन्यजन्तु द्वन्द्व न्यूनीकरणका लागि सामुदायिक वनको नयाँ अभ्यास

२ भदौ २०८३, डिकेश लामा, झापा

मानव–वन्यजन्तु द्वन्द्व न्यूनीकरण गर्न पूर्वी नेपालका सामुदायिक वनहरूले जंगलभित्रै फलफूलका बिरुवा रोप्ने अभियानलाई प्राथमिकता दिन थालेका छन्। वन्यजन्तुलाई जंगलमै पर्याप्त आहार उपलब्ध गराउन सके उनीहरू बस्ती तथा खेतीबारीमा प्रवेश गर्ने क्रम घट्न सक्ने निष्कर्षका आधारमा सामुदायिक वनहरूले फलफूलका प्रजाति विस्तारमा जोड दिएका हुन्।

पछिल्लो समय जंगल आसपासका बस्तीमा बाँदर, जंगली हात्तीलगायतका वन्यजन्तुको प्रवेश बढ्दै जाँदा खेतीबालीमा क्षति, मानवीय जोखिम र वन्यजन्तुसँगको द्वन्द्वसमेत बढेको छ। यही समस्या कम गर्न वनभित्र प्राकृतिक आहारको स्रोत बढाउने प्रयास सुरु गरिएको सामुदायिक वनका पदाधिकारीहरूले बताएका छन्।

झापाका विभिन्न सामुदायिक वनहरूले वृक्षरोपणका क्रममा अब काठ उत्पादन गर्ने प्रजातिसँगै फलफूलका बिरुवालाई पनि प्राथमिकता दिन थालेका छन्। जंगलभित्र वन्यजन्तुका लागि पर्याप्त आहार नहुँदा उनीहरू गाउँ तथा खेतीबारीतर्फ आकर्षित हुने भएकाले वनमै खानेकुरा उपलब्ध गराउने उद्देश्यले यस्तो अभ्यास सुरु गरिएको हो।

कनकाई सामुदायिक वन उपभोक्ता समूहका अध्यक्ष ख्याम प्रसाद ओलीका अनुसार वन क्षेत्रमा हरेक वर्ष वृक्षरोपण गर्दा फलफूलका बिरुवालाई अनिवार्य रूपमा समेट्ने गरिएको छ। यसले वन्यजन्तुको आहार व्यवस्थापनमा सहयोग पुग्ने र मानव बस्तीमा हुने प्रवेश विस्तारै कम गर्न सकिने अपेक्षा गरिएको छ।

वन क्षेत्रमा लगाइएका फलफूलका बिरुवा हुर्कँदै गएपछि बाँदर, चराचुरुङ्गी तथा अन्य वन्यजन्तुले जंगलमै आहार पाउने वातावरण बन्ने सामुदायिक वनका पदाधिकारीहरूको विश्वास छ।

बसन्त हरियाली सामुदायिक वनमा देखिन थाल्यो प्रभाव

मोरङको लेटाङ नगरपालिका–९ स्थित बसन्त हरियाली सामुदायिक वनले पनि जंगलको मध्यभागमा अम्बा, अमला, जामुनलगायतका फलफूलका बिरुवा रोपेको छ। राष्ट्रियस्तरमा पुरस्कृत यस सामुदायिक वनले वन संरक्षणसँगै वन्यजन्तुको आहार व्यवस्थापनलाई समेत महत्व दिएको छ।

वनका पदाधिकारीहरूका अनुसार केही वर्षअघि रोपिएका फलफूलका बिरुवाले अहिले फल दिनसमेत थालेका छन्। जंगलभित्रै फलफूल उपलब्ध हुन थालेपछि विशेषगरी बाँदरको बस्ती प्रवेशमा केही कमी आएको अनुभव उनीहरूले गरेका छन्।

यद्यपि फलफूलका बिरुवा रोप्दैमा मानव–वन्यजन्तु द्वन्द्व पूर्ण रूपमा अन्त्य हुने अवस्था भने छैन। तर वनभित्र प्राकृतिक आहारको स्रोत बढाउन सकिए वन्यजन्तु बस्तीमा आउने एउटा प्रमुख कारण कम गर्न सकिने उनीहरूको भनाइ छ।

वन कार्यालयको पनि प्रोत्साहन

सामुदायिक वनहरूले थालेको यो अभ्यासलाई वन कार्यालयले समेत प्रोत्साहन गर्दै आएको छ। वन्यजन्तुका लागि उपयोगी हुने फलफूलका बिरुवा उत्पादन गरेर सामुदायिक वनहरूमा वितरण तथा रोपणका लागि प्रेरित गर्ने काम भइरहेको सब–डिभिजन वन कार्यालय सुरुङ्गाका सहायक वन अधिकृत स्वस्ती नन्दन सुवेदीले बताउनुभयो।

उनका अनुसार जंगलभित्र आहारको स्रोत बढाउनु वन्यजन्तु व्यवस्थापनको एउटा महत्वपूर्ण पक्ष हो। वन्यजन्तुको संख्या, बासस्थान, पानीको उपलब्धता र आहारबीच सन्तुलन कायम हुन सके मानव बस्तीमा हुने प्रवेशलाई केही हदसम्म नियन्त्रण गर्न सकिन्छ।

विशेषगरी बाँदर, चराचुरुङ्गी तथा फलफूल खाने अन्य वन्यजन्तुका लागि स्थानीय वातावरणमा अनुकूल हुने प्रजाति छनोट गरी रोप्न सकिने वन प्राविधिकहरूको सुझाव छ।

झापामा हात्ती–मानव द्वन्द्व ठूलो चुनौती

झापामा मानव–वन्यजन्तु द्वन्द्वको सबैभन्दा ठूलो चुनौती भने जंगली हात्ती हो। भारततर्फबाट समेत हात्तीका बथान नेपाल प्रवेश गर्ने र जंगल आसपासका बस्ती तथा खेतीबारीमा पुग्ने गरेका छन्।

हात्तीको प्रवेशका कारण जिल्लामा विगतदेखि नै मानवीय क्षति, घरगोठमा नोक्सानी र अन्नबाली विनाश हुँदै आएको छ। धान, मकै, केरा तथा अन्य बाली हात्तीको निशानामा पर्ने गरेका छन्।

पछिल्लो समय केही क्षेत्रमा बाँदरको समस्या समेत बढ्दै गएको छ। वन क्षेत्रसँग जोडिएका बस्तीमा बाँदरले मकै, फलफूल तथा तरकारी बालीमा क्षति पुर्‍याउने गरेको किसानको गुनासो छ।

यही अवस्थालाई ध्यानमा राख्दै सामुदायिक वनहरूले वनभित्रै फलफूल उत्पादन बढाउने कामलाई मानव–वन्यजन्तु द्वन्द्व न्यूनीकरणको एउटा सहायक उपायका रूपमा अघि बढाएका छन्।

फलफूल रोपण मात्रै पर्याप्त छैन

वनभित्र फलफूलका बिरुवा रोप्ने अभ्यास सकारात्मक भए पनि यसलाई दीर्घकालीन वन्यजन्तु व्यवस्थापनसँग जोड्नुपर्ने सरोकारवालाहरू बताउँछन्।

वन्यजन्तुको बासस्थान संरक्षण, पानीका स्रोत व्यवस्थापन, जैविक मार्गको संरक्षण, बस्ती क्षेत्रमा पूर्वसूचना प्रणाली, विद्युतीय घेराबारको सुरक्षित प्रयोग, क्षतिपूर्ति प्रक्रिया तथा समुदायको सचेतना पनि सँगसँगै आवश्यक पर्ने देखिन्छ।

विशेषगरी जंगली हात्तीको समस्या फलफूल रोपणबाट मात्रै समाधान नहुने भएकाले सीमा क्षेत्र, वन मार्ग र हात्तीको परम्परागत आवागमन क्षेत्रको वैज्ञानिक अध्ययन आवश्यक रहेको वन क्षेत्रका जानकारहरू बताउँछन्।

वन संरक्षणसँगै द्वन्द्व न्यूनीकरणको प्रयास

सामुदायिक वनहरू पछिल्लो समय काठ, घाँस र दाउरा व्यवस्थापनमा मात्र सीमित नरही वन्यजन्तु संरक्षण, जैविक विविधता र मानव–वन्यजन्तु सहअस्तित्वतर्फ समेत केन्द्रित हुन थालेका छन्।

जंगलभित्रै वन्यजन्तुका लागि फलफूल र अन्य प्राकृतिक आहारको स्रोत बढाउने अभ्यासले वन संरक्षणसँगै स्थानीय समुदायको सुरक्षा र खेतीबाली संरक्षणमा समेत सकारात्मक प्रभाव पार्न सक्ने अपेक्षा गरिएको छ।

वनभित्र पर्याप्त आहार उपलब्ध गराउँदै वन्यजन्तुलाई प्राकृतिक बासस्थानमै टिकाइराख्न सके मानव र वन्यजन्तुबीचको बढ्दो द्वन्द्व कम गर्न यो अभ्यास एउटा प्रभावकारी सहायक उपाय बन्न सक्ने सामुदायिक वन तथा वन प्राविधिकहरूको भनाइ छ।