बाँध निर्माण नहुँदा ५५ घरपरिवार रहेको होकलबारीसहित धानगाढा र देवीगाढा क्षेत्र बाढीको उच्च जोखिममा
३१ असार २०८३, डिकेश लामा, झापा
झापाको सबैभन्दा ठूलो नदी कनकाईको किनारमा रहेका होकलबारी, धानगाढा र देवीगाढालगायतका बस्ती वर्षायाम सुरु भएसँगै बाढीको उच्च जोखिममा परेका छन्। नदी नियन्त्रणका लागि आवश्यक बाँध तथा तटबन्ध निर्माण हुन नसक्दा स्थानीय बासिन्दा नदीको बहाव बढ्नेबित्तिकै बस्तीमा बाढी पस्ने त्रासमा बस्न बाध्य भएका छन्।
विशेषगरी ५५ घरपरिवारको बसोबास रहेको होकलबारी बस्ती यस वर्ष अझ बढी जोखिममा देखिएको छ। नदीतर्फको क्षेत्रमा भरपर्दो तटबन्ध नहुँदा कनकाईको बाढी सिधै बस्तीमा पस्न सक्ने स्थानीयको भनाइ छ। विगतका वर्षहरूमा पनि बस्तीमा बाढी पसेर घर, खेतीयोग्य जमिन र पशुचौपायामा क्षति पुगेको उनीहरूले बताएका छन्।
स्थानीय बासिन्दा नवीन राईका अनुसार इलाम तथा कनकाई नदीको माथिल्लो तटीय क्षेत्रमा ठूलो वर्षा भएको खबर आउनासाथ होकलबारीवासीमा त्रास फैलिने गरेको छ। नदीमा पानीको सतह तीव्र रूपमा बढ्ने भएकाले रातको समयमा समेत स्थानीयहरू पालैपालो नदीको अवस्था हेर्न जाने गरेका छन्।
“माथिल्लो क्षेत्रमा ठूलो पानी परेको थाहा पाउनेबित्तिकै हामी रातभरि ढुक्कसँग सुत्न सक्दैनौँ,” स्थानीयको भनाइ उद्धृत गर्दै राईले भने, “नदीको बहाव कतिबेला बस्तीतर्फ सोझिन्छ भन्ने डर सधैँ रहन्छ।”
अर्का स्थानीय ईश्वर माझीले विगतमा बाढी बस्तीमा प्रवेश गरेपछि परिवारसहित सुरक्षित र अग्लो स्थानतर्फ भागेर ज्यान जोगाएको अनुभव सुनाए। बाढी आउने समयमा बालबालिका, ज्येष्ठ नागरिक, गर्भवती महिला तथा बिरामीलाई सुरक्षित स्थानमा पुर्याउन सबैभन्दा ठूलो समस्या हुने उनले बताए।
स्थानीय बासिन्दाका अनुसार नदीको कटान प्रत्येक वर्ष बस्तीतर्फ बढ्दै गएको छ। बाढीले खेतीयोग्य जमिन कटान गर्नुका साथै बालीनाली नष्ट गर्ने, घरआँगन डुबाउने र आवतजावतसमेत अवरुद्ध गर्ने गरेको छ। दीर्घकालीन तटबन्ध निर्माण नहुँदा अस्थायी रूपमा गरिएको तारजाली, ढुङ्गा तथा बाँसको छेकबारले ठूलो बाढी रोक्न नसक्ने उनीहरूको भनाइ छ।
स्थानीय बासिन्दले बाढी आएपछि राहत वितरण गर्नुभन्दा बाढी बस्तीमा पस्न नदिन पूर्वतयारी र नदी नियन्त्रणको कामलाई प्राथमिकता दिन सरकारसँग आग्रह गरेका छन्।
होकलबारीसँगै धानगाढा र देवीगाढा क्षेत्रका बासिन्दा पनि कनकाई नदीको बहाव बढेसँगै चिन्तित बनेका छन्। नदीको धार परिवर्तन हुने र कमजोर स्थानबाट पानी बस्ती तथा खेतबारीतर्फ पस्ने जोखिम रहेको स्थानीयले बताएका छन्।
झापा गाउँपालिका र गौरीगञ्ज गाउँपालिकाको सीमाक्षेत्रमा पर्ने कनकाई नदीको तटीय क्षेत्रमा नदी नियन्त्रणका स्थायी संरचना निर्माण गर्नुपर्ने आवश्यकता देखिएको छ। जोखिमयुक्त स्थानमा तत्काल बाँध तथा तटबन्ध निर्माण नगरिए ठूलो बाढी आएको अवस्थामा जनधनको क्षति हुन सक्ने स्थानीयको चिन्ता छ।
यता, सिँचाइ तथा जलस्रोत व्यवस्थापन कार्यालय गैँडेले जोखिमयुक्त क्षेत्रमा आवश्यक पूर्वतयारी भइरहेको जनाएको छ। कार्यालयका प्रमुख विजयकुमार रेग्मीले बाढी तथा कटानको जोखिम न्यूनीकरणका लागि सम्बन्धित स्थानीय तह, सुरक्षा निकाय र अन्य सरोकारवाला कार्यालयसँग समन्वय भइरहेको बताए।
उनका अनुसार जोखिमयुक्त क्षेत्रको अवस्थाबारे जानकारी लिने, आवश्यक सामग्री तयारी अवस्थामा राख्ने र आपत्कालीन अवस्थामा तत्काल परिचालन हुने गरी काम भइरहेको छ। स्रोत र आवश्यकताका आधारमा नदी नियन्त्रणका कामलाई अगाडि बढाउने तयारी गरिएको कार्यालयले जनाएको छ।
स्थानीयले भने वर्षायाममा गरिने अस्थायी रोकथामका प्रयासले मात्र समस्या समाधान नहुने बताएका छन्। उनीहरूले कनकाई नदीको बहाव, कटानको अवस्था र जोखिममा रहेका बस्तीको प्राविधिक अध्ययन गरी दीर्घकालीन गुरुयोजनाअनुसार तटबन्ध निर्माण गर्न माग गरेका छन्।
मनसुन सक्रिय भएसँगै कनकाई नदीको जलस्तर जुनसुकै समयमा बढ्न सक्ने भएकाले जोखिमयुक्त बस्तीमा उद्धार सामग्री, सुरक्षित आश्रयस्थल, सूचना प्रवाह प्रणाली र सुरक्षाकर्मीको तयारीलाई प्रभावकारी बनाउनुपर्ने देखिएको छ। बाढीपछि उद्धार र राहतमा केन्द्रित हुनुभन्दा सम्भावित क्षति रोक्ने पूर्वतयारीमा सरकार र सम्बन्धित निकायले समयमै ध्यान दिनुपर्ने स्थानीयको माग छ।
यता जिल्लामा ढेड दशक देखि नदि तथा खोला नियनत्रणमा काम गर्दै आएको हाल सिंचाइ तथा जलस्रोत व्यवस्थापन आयोजना गैंडेको कार्यालयको तथ्यांक अनुसार आर्थिक वर्ष २०८१/०८२ सम्ममा आफ्नो कार्यक्षेत्रका खोला तथा नदिमा कुल जम्मा १२६.४८ किमि तटबन्ध निर्माण सम्पन्न भइसकेको कार्यालयका प्रमुख विजयकुमार रेग्मी जानकारी दिनु भएको छ । । जुन कामका लागि ४ अर्व ७८ करोड ९० लाख रुपयाँ खर्च भइसकेको छ । तत्काल कार्यालय स्थापनाको समय २०६६ सालमा ३३० दशमलव ६ किलो मिटर बाँध निर्माण गर्न १७ अर्व ८१ करोड ६ लाखको कुल बजेट विस्तृत परियोजना प्रतिवेदनमा समेटिएको थियो । हासम्मको काम काम र प्रगति हेर्ने हो भने एक तिहाइ हाराहारी क्षेत्रमा बाँध निर्माण भइसकेको छ । जिल्लामा प्रतिवेदनमा उल्लेख्य भएको क्षेत्रमा बाँध निर्माण सम्पन्न गर्ने हो भने जोखिम धेरै कम हुने देखिएको छ ।