टिमुरे, स्याफ्रुबेँसीदेखि त्रिशूली तटीय क्षेत्रसम्म बस्ती तहसनहस; दर्जनौँ पुल र जलविद्युत् आयोजना क्षतिग्रस्त, प्रारम्भिक आर्थिक क्षति २ खर्ब रुपैयाँभन्दा बढी
११ भदौ २०८३, डिकेश लामा
रसुवाको भोटेकोशी नदीमा बुधबार बिहान एक्कासि आएको विनाशकारी बाढीले रसुवादेखि नुवाकोट, धादिङ हुँदै नारायणी नदी प्रणालीसम्म ठूलो मानवीय तथा भौतिक क्षति पुर्याएको छ। यो समाचार तयार पार्दै गर्दै विहीबार विहान ९ बजेसम्मको अवस्थामा १६२ जनाको शव फेला परेको नेपाल प्रहरीको पछिल्लो विवरण छ। शव विभिन्न तल्लो जिल्लासम्म फेला परिरहेका छन् भने ठूलो संख्यामा मानिस अझै सम्पर्कविहीन छन्। खोज तथा उद्धार जारी रहेकाले मृतकको संख्या थप बढ्न सक्ने देखिएको छ।
तर अहिले सार्वजनिक भएका विश्वसनीय आधिकारिक विवरणबाट “एक हजारभन्दा बढी बेपत्ता” भन्ने संख्या पुष्टि भइसकेको छैन। विभिन्न निकायका बेपत्ता तथा सम्पर्कविहीन विवरण थपिँदै गएकाले संख्या ठूलो हुन सक्ने देखिए पनि दोहोरो गणनाको सम्भावना समेत हुन्छ।
रसुवाबाट बगेका शव तल्लो जिल्लासम्म
नेपाल प्रहरीको पछिल्लो विवरणअनुसार बिहीबार बिहानसम्म १६२ शव फेला परिसकेका छन्। रसुवामा मात्रै नभई बाढीले बगाएका शव नुवाकोट, धादिङ, चितवन, गोरखा, तनहुँ तथा नवलपरासीसम्म फेला परेका छन्। यसले भोटेकोशी हुँदै त्रिशूली र नारायणी नदी प्रणालीमा बाढीको प्रभाव कति व्यापक थियो भन्ने देखाएको छ।
बुधबार रातिसम्मको विवरणमा रसुवा, नुवाकोट, धादिङ, चितवन, गोरखा, तनहुँ र नवलपरासी पूर्वमा गरी १५७ शव फेला परेका थिए। त्यसपछि थप शव फेला परेसँगै संख्या १६२ पुगेको हो।
बाढी प्रभावित क्षेत्रमा सेना, प्रहरी, सशस्त्र प्रहरी, सरकारी कर्मचारी, जलविद्युत् आयोजनाका कामदार, स्थानीय बासिन्दा र पर्यटकसमेत सम्पर्कविहीन भएका छन्। बिहीबार प्रकाशित विवरणअनुसार ४०३ पर्यटक सम्पर्कविहीन रहेको जनाइएको छ, जसमा ३४१ विदेशी र ६२ नेपाली छन्।
टिमुरे र स्याफ्रुबेँसीमा केही मिनेटमै विनाश
बुधबार बिहान पौने ९ बजेतिर टिमुरे बजारमा दैनिक गतिविधि चलिरहेकै समयमा माथिल्लो क्षेत्रबाट ठूलो परिमाणमा पानी, हिलो, ढुंगा र गेग्रानसहितको बाढी आएको प्रत्यक्षदर्शीले बताएका छन्।
बाढीले टिमुरे, स्याफ्रुबेँसी, हाकुबेंसी, मैलुङ, पैरेबेँसी, सोले, शान्तिबजार, खाल्टेबस्ती, बेत्रावती, ढुंगे, त्रिशूली, बट्टार र देवीघाटलगायतका क्षेत्रमा ठूलो क्षति पुर्याएको छ। रसुवामै एक दर्जनभन्दा बढी बस्ती प्रभावित भएको प्रारम्भिक विवरण छ।
टिमुरेमा घर, पसल, सवारीसाधन, व्यापारिक सामान र सडक बगेका छन्। नेपाल–चीन व्यापारको महत्वपूर्ण रसुवागढी भन्सार क्षेत्रसमेत नराम्ररी प्रभावित भएको छ। स्याफ्रुबेँसीमा घर, होटल, पसल, प्रहरी चौकी तथा सडक बाढीले बगाएको वा गम्भीर रूपमा क्षति पुर्याएको विवरण छ।
कति घर बगे ? पूर्ण संख्या अझै छैन
सबैभन्दा ठूलो अन्योल घर तथा बस्तीको क्षतिमा छ। प्रभावित क्षेत्रसँग सडक र सञ्चार सम्पर्क विच्छेद भएकाले कुल कति घर पूर्ण रूपमा बगे वा आंशिक क्षति भए भन्ने एकीकृत सरकारी तथ्याङ्क अझै सार्वजनिक भएको छैन।
नुवाकोटको त्रिशूली क्षेत्रमा मात्रै प्रारम्भिक रूपमा करिब ६० घर बगेको विवरण आएको छ। अन्य स्थानमा सयौँ घर बगेको र हजारौँ मानिस घरबारविहीन भएको प्रारम्भिक रिपोर्ट छ।
यसैले अहिले “जम्मा यति घर बगे” भनेर निश्चित संख्या दिनुभन्दा “सयौँ घर तथा व्यावसायिक संरचना बगेका र हजारौँ मानिस विस्थापित भएका छन्; विस्तृत लगत संकलन जारी छ” भन्नु तथ्यगत रूपमा उचित हुन्छ।
दर्जनौँ पुल बगे, सडक सञ्जाल तहसनहस
बाढीले भोटेकोशी–त्रिशूली करिडोरको यातायात पूर्वाधारमा असाधारण क्षति पुर्याएको छ।
प्रारम्भिक सरकारी विवरणहरू समयसँगै अद्यावधिक भएका छन्। बुधबार दिउँसोसम्म सडक विभागले २२ पक्की पुल र पाँच बेलिब्रिज बगेको विवरण दिएको थियो। त्यसपछि राष्ट्रिय विपद् जोखिम न्यूनीकरण तथा व्यवस्थापन प्राधिकरणको बुधबार राति साढे ११ बजेसम्मको अद्यावधिकमा ३५ पक्की पुल र ४५ झोलुङ्गे पुल बगेको उल्लेख गरिएको छ।
सडकका लामो खण्ड बाढी र कटानले क्षतिग्रस्त भएका कारण रसुवाका धेरै स्थानसँग स्थलमार्गबाट सम्पर्क कठिन भएको छ। पुल र सडक पुनर्निर्माण नगरेसम्म नेपाल–चीन व्यापार, स्थानीय आवतजावत, पर्यटन तथा प्रभावित क्षेत्रमा राहत पुर्याउने कामसमेत प्रभावित हुने देखिएको छ।
जलविद्युत् क्षेत्रमा पनि ठूलो प्रहार
भोटेकोशी र त्रिशूली करिडोर नेपालको महत्वपूर्ण जलविद्युत् क्षेत्रमध्ये एक हो। बाढीले यही क्षेत्रमा रहेका आयोजनालाई समेत ठूलो क्षति पुर्याएको छ।
ऊर्जा मन्त्रालयसम्बन्धी प्रारम्भिक विवरणमा रसुवा र नुवाकोटका १४ जलविद्युत् आयोजना प्रभावित भएको जनाइएको छ। चिलिमे जलविद्युत् केन्द्र, रसुवागढी जलविद्युत् आयोजना र त्रिशूली–३ ए लगायतका आयोजना प्रभावित भएका छन्।
त्रिशूली–३ बी हबको २२० केभी सबस्टेसन पूर्ण रूपमा क्षतिग्रस्त भएको तथा विभिन्न प्रसारण लाइन र टावरमा समेत क्षति पुगेको विवरण छ। यसले विद्युत् उत्पादन मात्र नभई राष्ट्रिय प्रसारण प्रणालीमा समेत असर पुर्याएको छ।
जलविद्युत् आयोजनामा कार्यरत दर्जनौँ कर्मचारीसमेत सम्पर्कविहीन भएको सरकारी विवरण छ।
भन्सार, बैंक, पर्यटन र व्यापार पनि प्रभावित
रसुवागढी नेपाल–चीन व्यापारको प्रमुख स्थल नाकामध्ये एक हो। बाढीले भन्सार क्षेत्रका सवारीसाधन, व्यापारिक मालवस्तु तथा अन्य संरचना बगाउँदा अन्तरदेशीय व्यापारमा समेत ठूलो असर परेको छ।
रसुवाका नौ वाणिज्य बैंकका नौ शाखामा पूर्ण क्षति पुगेको र ती शाखाका २६ कर्मचारीमध्ये धेरै घटना लगत्तै सम्पर्कविहीन रहेको बैंकिङ क्षेत्रको प्रारम्भिक विवरण छ।
पर्यटन क्षेत्रमा पनि प्रभाव अत्यन्त ठूलो छ। लाङटाङलगायतका पर्यटकीय क्षेत्र जाने प्रमुख प्रवेशमार्ग प्रभावित हुँदा सयौँ नेपाली तथा विदेशी पर्यटकसँग सम्पर्क टुटेको छ।
आर्थिक क्षति २ खर्ब रुपैयाँभन्दा बढी हुन सक्ने प्रारम्भिक अनुमान
सरकारको प्रारम्भिक मूल्याङ्कनमा सडक, पुल तथा अन्य पूर्वाधारसहित अर्थतन्त्रमा परेको क्षति २ खर्ब रुपैयाँभन्दा बढी हुन सक्ने अनुमान गरिएको छ। यसमा ऊर्जा, पर्यटन, भन्सार व्यापार, बैंकिङ, निजी घर तथा व्यवसाय, कृषि भूमि र अन्य सम्पत्तिको पूर्ण विवरण थपिँदा वास्तविक आर्थिक क्षति अझै परिवर्तन हुन सक्छ।
त्यसैले यो रकम अन्तिम क्षति मूल्याङ्कन नभई प्रारम्भिक अनुमान मात्र हो।
कसरी आयो यति ठूलो बाढी ?
यो बाढी स्थानीय क्षेत्रमा परेको सामान्य भारी वर्षाका कारण मात्र आएको नदेखिएको प्रारम्भिक वैज्ञानिक विश्लेषण छ।
राष्ट्रिय विपद् जोखिम न्यूनीकरण तथा व्यवस्थापन प्राधिकरणले स्याटेलाइट तस्बिर विश्लेषण गर्दा नेपाल–चीन सीमाक्षेत्र आसपास ठूलो हिमचट्टान तथा पहिरो खसेर ल्हेन्दे खोला थुनिएको र त्यसपछि ठूलो परिमाणको पानी तथा गेग्रान एक्कासि छुट्दा बाढी आएको हुनसक्ने जनाएको छ।
अन्तर्राष्ट्रिय समाचार संस्था Reuters ले पनि ठूलो पहिरो तथा सम्भावित हिमनदी पतनसँग सम्बन्धित घटनाले नदीमा अचानक ठूलो बहाव सिर्जना गरेको प्रारम्भिक विवरण उल्लेख गरेको छ।
तर बाढीको उत्पत्तिको अन्तिम वैज्ञानिक कारण अझै अनुसन्धानकै विषय भएकाले हिमताल विस्फोट, हिमपहिरो वा प्राकृतिक बाँध फुटेकोमध्ये कुन प्रक्रिया निर्णायक थियो भन्ने निष्कर्ष अध्ययनपछि मात्र स्पष्ट हुनेछ।
अझै वास्तविक क्षतिको पूर्ण तस्वीर आउन बाँकी
बाढीले माथिल्लो रसुवामा मात्र होइन, भोटेकोशीबाट त्रिशूली हुँदै धेरै टाढासम्म मानवीय तथा भौतिक क्षति पुर्याएको छ। शवहरू तल्लो जिल्लासम्म फेला परिरहेकाले खोजी क्षेत्रसमेत अत्यन्त ठूलो बनेको छ।
१६२ जनाको मृत्यु पुष्टि भइसकेको, सयौँ मानिस अझै सम्पर्कविहीन रहेको, सयौँ घर तथा व्यावसायिक संरचना प्रभावित भएको, दर्जनौँ पुल बगेको, जलविद्युत्, विद्युत् प्रसारण, पर्यटन, बैंकिङ, भन्सार र सडक सञ्जालमा व्यापक क्षति पुगेको अहिलेको तस्वीर हो।
तर खोज तथा उद्धार जारी रहेको र धेरै प्रभावित क्षेत्रमा पूर्ण विवरण संकलन हुन बाँकी रहेकाले मृतक, बेपत्ता, घर तथा सम्पत्तिको संख्या र आर्थिक क्षति अझै बढ्न सक्ने देखिएको छ।